İpekli Ürünlerden Defne Tasarım İşleri
Hatay’ın köklü kültürel birikimi içinde önemli bir yere sahip olan ipekli ürünlerden defne tasarım işleri, bölgenin tarihini, değerlerini ve kuşaktan kuşağa aktarılması gereken kültürel mirasını yansıtan geleneksel el sanatları arasında yer almaktadır. Bu özgün el sanatı, defne motifinin sembolik anlamıyla birlikte hem estetik hem de kültürel bir ifade aracı olarak değerlendirilebilir.
İpek Ürünlerinden Defne Tasarımı İşleri; defne yaprağı meyvesi, ipek kozası ve geleneksel yollarla elde edilen ipek ipliklerden kumaşlarla kırlentler, masa örtüleri, şimen tabloları, örtüler, şallar, panolar, çiçekler, aksesuarlar, tokalar, tepsiler, sepetler, vb. eşyaların yapılması işidir. Buna ilave olarak İpek Kozası değişik şekillerde makasla kesilerek pano, gelin buketi, nikâh şekeri, yaka iğnesi, masa çiçeği gibi hediyelik eşyalar da yapılmaktadır (Hatay İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, b.t.; Belber & Duman, 2023; Saçlı & Öztürk, 2020; Yurtoğlu, 2017).
Hatay iline özgü bilinen bu el işinin yanı sıra, Türkiye’de ilk kez tırtıla/kelebeğe zarar vermeden ipek üretimi yine Hatay ilinde gerçekleştirilmiş ve bu ürüne “Hatay Barış İpeği” (Peace Silk of Hatay) adı verilmiştir (Adanır, Ö. vd., 2024). Barış İpeği, ipekböcekleri öldürülmeden elde edilen bir ipek türüdür. Bu üretim şekli etik, sürdürülebilir ve doğa dostu olarak öne çıkmaktadır. Yapılan yayınlarda geçmişte Samandağ ve Harbiye’ye bağlı köylerdeki evlerin neredeyse tamamının ipek böcekçiliği ile ilgilenirken, günümüzde hem ipek böcekçiliği hem de bağlantılı olarak ipek dokumacılığının unutulmaya yüz tutmuş geleneksel el sanatlarından biri olduğu belirtilmektedir (Kalaycıoğlu, 2011).
İpekli Ürünlerden Örnekler
Kaynak: Fotoğraflar Proje araştırmacıları tarafından çekilmiştir.
Desteğinden ötürü Yılmaz İpekçilik’e teşekkür ederiz.
Defne Efsanesi
Defne yaprağı, Antik Yunan’dan günümüze kadar bilgelik, temizlik ve barış sembolüdür. Hatay gibi kültürel geçmişi son derece köklü bir bölgede defne motifi son derece büyük bir değer taşımaktadır. Defne motifi yalnızca estetik değil, yerel kimliğe saygı ve kadim kültürün devamı anlamına da gelir. Defne yaprağı ile ilgili efsane kaynaklarda şu şekilde aktarılmaktadır.
“Zeus’un oğlu Işık Tanrısı Apollon, ırmak kenarında genç ve güzel bir kız görür. Bu eşsiz güzelin adı Daphne (Defne)’dir. Apollon onunla konuşmak ister. Fakat Defne, Işık Tanrısı’ndan kaçmaya başlar. O kaçar, Apollon kovalar, bir taraftan da “kaçma seni seviyorum” diye bağırır. Defne ise korkuya kapılır ve kaçmaya devam eder. Apollon, bu güzel periyi mutlaka yakalamak istemektedir. Aralarındaki mesafe gittikçe kısalır ve bir an gelir ki Defne, Apollon’un nefesini saçlarının arasında duyar. Artık kurtuluş imkânı kalmadığını anlayan Defne, birden durur ve ayağı ile toprağı kazıyarak şöyle bağırır: “Ey toprak ana, beni ört, beni sakla, beni koru.” Bu içten yalvarış üzerine Defne organlarının ağırlaştığını, odunlaştığını hisseder. Göğsünü gri bir kabuk kaplar, kokulu saçları yapraklara dönüşür, kolları dallar halinde uzar, körpe ayakları kök olup toprağın derinliklerine dalar, bir defne ağacı oluverir. Bu manzara karşısında şaşıran Apollon, Defne’nin ağaç oluşunu hayret ve üzüntü ile seyreder. Sonra da sarılır, sert kabukları altında hâlâ çarpmakta olan kalbinin sesini duyar ve şöyle seslenir: “Defne, bundan sonra sen, Apollon’un kutsal ağacı olacaksın. O solmayan ve dökülmeyen yaprakların, başımın çelengi olacak. Değerli kahramanlar, savaşlarda zafere ulaşanlar, hep senin yapraklarınla alınlarını süsleyecekler. Şarkılarda, şiirlerde adımız yan yana geçecek.” Bu tatlı sözler üzerine Defne, dallarını eğerek Apollon’u saygı ile selamlar. Bu öykünün geçtiği yer bugünkü Harbiye’dir. Apollon teessür ve heyecan içinde o ağacı amblem olarak alır ve parlak yapraklarından başına bir taç yapar. İşte o zamandan beri şiir ve silah zaferi Defne dalı ile ödüllendirilir ve inanışa göre Defne’nin gözyaşları bugün hâlâ Harbiye’de şelaleler meydana getirmektedir.” (Kalaycıoğlu, 2011).
Hatay İli Müzelerinden Görüntüler
Kaynak: Fotoğraflar Proje araştırmacıları tarafından çekilmiştir.
Projeye verdiği destek için Hatay Ticaret ve Sanayi Odası’na teşekkürlerimizi sunarız.
Kaynakça
Adanır, E. Ö. & İleri, B. & Can, F. Ulaşlı, B. (2024). “An Ethical Approach to Sericulture: Production of Peace Silk in Hatay/Turkey”, Textile Cloth and Culture, 22(1).
Belber, B. G. & Duman, D. (2023). “Sürdürülebilir Turizmde Geleneksel El Sanatları Ürünlerinin Rolü̈ ve Önemli: Hatay İlinde Bir Araştırma”, Türk Turizm Araştırmaları Dergisi, 7(1), 31-48.
Hatay İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. (b.t.). “El Sanatları Geleneği”. https://hatay.ktb.gov.tr/TR-201511/el-sanatlari.html, Erişim Tarihi: 02.06.2025.
Kalaycıoğlu, M. (2011). Hatay Halk Bilimi. Hatay: Antakya Belediyesi Kültür Yayını.
Saçlı, Ç. & Öztürk, F. B. (2020). “İpekçilik Kültürü ve Turizm: Paydaşların Hatay’da İpekçiliğe Yönelik Görüşleri”, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 19(76), 1916-1930.
Yurtoğlu, N. (2017). “Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de İpek Böcekçiliği (1923-1950)”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 17(34), 159-189.