Türk el sanatlarından biri olan oyacılık en köklü sanatlardan biridir. Oya, çiçek ve örgünün birleşmesinden doğmuş bir dantel sanatıdır. Ayrıca süslemek ve süslenmek amacıyla yapılan oyalar taşıdıkları mesajlarla da bir iletişim aracı olarak kullanılmaktadır. Asya Türklerinin yanında Anadolu Türkleri içinde önemli bir sanat olan oyacılık, Anadolu’nun tüm bölgelerinde yoğun olarak kullanılmıştır (Onuk, 2000). Anadolu’nun neredeyse her bölgesinde görülen oyalar, bölgelere göre kullandıkları iplikler, motiflerin şekilleri, kumaşa uygulanması ve renklendirilmesi açısından farklılıklar gösterebilmektedir. Anadolu coğrafyasında geleneksel kültürün dilsiz anlatım aracı olarak kullanılan oyalar, özellikle kadınların çeyiz geleneğinin vazgeçilmez parçası olmuştur (Ortaç, 1997). 

İğne oyaları, Türk el sanatının bir parçası olarak ele alınan ve bir toplumun geleneğini, zevkini, duygularını geçmişten günümüze taşıyan en önemli kültürel aktarımlardan biridir. İğne oyaları özellikle Türk kadınlarının en zengin süsleme unsuru olmakla kalmamış aynı zamanda kullandıkları bitkisel ve sembolik motiflerin içerdikleri anlamlar ile sessiz bir iletişim aracı da olmuştur. Tarih boyunca Türklerin hakim olduğu coğrafyaya bakıldığında aslında belli bir coğrafi alanla sınırlandırılamayan Türk el sanatları ve bunun en güzel örneklerinden olan iğne oyaları günümüzde Anadolu’da Rize, Bursa, Kastamonu, Konya, İzmir köyleri, Balıkesir (Gönen), Kütahya (Gediz), Muğla, Bafra, Ordu, Bolu ve Mersin (Çamlıyayla-Namrun) yörelerinde, farklı motif, teknik, isim ve sembolik anlamlarla kullanılmaktadır (İşbilir & Sönmeztürk & Göçer, 2022). 

İğne oyası örnekleri çevre, mevlit-namaz başörtülerini, ipek şifonla yapılan bebek yüz örtüsü kenarlarını, para, saat veya mühür keselerini, sözü kesilen kızların ipekli söz mendili kenarlarını veya Yörük kadınının göynek yakasını süslemekte ve Türkiye’nin hemen her ilinde bulunmaktadır. Oyalar Batı Anadolu giyim-kuşam kültürünün vazgeçilmez ve en belirgin unsurudur. Gelin tacı ve kadın fes oyaları, göynek yakalığı, zeybek/efe başlığı ve yazma oyaları süsleme ve süslenme elemanı olarak kullanan kişinin statüsünü ve medeni halini ifade eden sembolik anlamlar taşıyan birer takıdır (Soysaldı, 2020). Tarih içindeki yeri incelendiğinde oyalar ve aynı teknikte birleşen dantel işlerinin milattan önce 3000 yıllarına kadar geriye giderek Mısır, Babil, Asur kültür alanlarında görülen dokuma işleri içerisinde örneklerine rastlanılmıştır. Örücülük sanatına tarihî açıdan bakıldığında eskilere uzanan geçmişinde Türklere ait ilk tarihî belgelere yapılan arkeolojik kazılarda rastlanılmaktadır. Pazırık II kurganında milattan önce 7-8 yüzyıllarına ait Hun Türklerinden kalma örücülük bulgularına rastlanılmıştır. Osmanlı Devleti’nin her döneminde saray ve dışarıda geleneksel örgü ve oyalara önem verilmektedir (Levent & Levent, 2020).  

Boncuk Oyası: Adını yapımında kullanılan boncuktan almış olan bu oyanın ana malzemesi boncuk ve ipliktir. Boncuk dışında metal ve plastik pul, serum hortumu gibi malzemelerde kullanılmaktadır. Araç olarak tığ, iğne, firkete ve mekik kullanılmaktadır (Şenol, 2003). İğne oyaları, malzemesi genellikle ipek olur. Küçük iğnelerle düğümlenmek suretiyle işlenir. Düğümler sıkıştıkça örgü gözleri de küçülür. Bu gözler üçgen, dörtgen, eşkenar dörtgen biçimlerinde ortaya çıkar. Boncuk oyalar, ipek iplikle çeşitli renkte boncuklarla yapılan oya türüdür. Tığ ve iğne ile yapılan oyaların uçlarına çeşitli renkte boncukların geçirilmesi suretiyle yapılır. İnci kullanıldığı da olur (Levent & Levent, 2020). Diğer bazı el sanatlarında olduğu gibi oyalar da oya yapan kişinin duygu ve düşüncelerini ifade etmektedir.  

Elâzığ ile özdeşleşen ‘Boncuklu İğne Oyası’ sadece görsel bir ürün değil, aynı zamanda türkülerde, sözlü anlatılarda ve ev içi ritüellerde yer alan bir anlam taşıyıcısı olarak değerlendirilmektedir. Boncuklu iğne oyası bölgeye has bir kültürel değerdir ve her evde en az bir kişinin iğne oyası işlediği, kızların çeyizlerinin iğne oyası ile dolu olduğu, yöresel türkülerimizde de bu tip motiflerin sözünün geçtiği, türkülerde ve manilerde bu kültürel mirasın dile getirildiği bilinmektedir.  

İğne oyacılığı, Harput yöresinde sadece estetik bir süsleme değil; aynı zamanda sembolik anlatım, kuşaklar arası aktarılan bir dil ve kültürel hafızanın önemli bir taşıyıcısı olmuştur. Harput iğne oyaları genellikle yazma kenarlarına, masa örtülerine ve seccade gibi ev tekstillerine uygulanmakta olup yaklaşık 500’e yakın çeşitlilik göstermektedir. Bu oyalar bitkisel, hayvansal ve sembolik motiflere ayrılmaktadır. Bu oyaların; kadınların bireysel duygu ve düşüncelerini ifade etmelerine aracı olduğu; “Hanım Parmağı” ya da “Tevrüz-ü Gül” gibi motiflerin hem estetik hem de duygusal anlam taşıdığı; bu tür oyaların, genellikle ipek ipliklerle işlenmiş ve geleneksel olarak çeyiz kültürünün vazgeçilmez parçası olduğu; düğüm tekniklerinde “zürafa”, “kare ilmek”, “üçgen ilmek” gibi Harput’a özgü motiflerin kullanıldığı (Aksoy, 2018) kaynaklarda belirtilmektedir. 

Elâzığ Kültürüne Ait Müzelerde Bulunan Görüntüler 

Kaynak: Araştırmacılar tarafından çekilmiştir.  

Kadınlar Tarafından Üretilen İğne Oyası Örnekleri 

Kaynak: Katılımcılar tarafından çekilmiştir. 

Fotoğraflarını bizimle paylaşan katılımcı kadınlara ve Elâzığ Belediyesi Kadın Meclisi Üyelerine destekleri ve paylaşımları için teşekkür ederiz. 

Projeye verdiği destek için Elâzığ Belediyesi, Elâzığ Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü ve Aile Danışma ve Eğitim Merkezi Birimi’ne teşekkürlerimizi sunarız. 

Kaynakça 

İşbilir, S. & Sönmeztürk, G. & Göçer, M. (2022). “Günümüzde Mersin Olgunlaşma Enstitüsünde Üretilen İğne Oyası Tasarım Örnekleri”, Uluslararası Türk Dünyası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 3(2), 204-223. 

Levent, A. & Levent, C. (2020). “Örgenin Oyalara Yansıması; Malatya-Arapgir İğne Oyaları Örneği”, International Social Sciences Studies Journal, 6(70), 4218-4230. e-ISSN:2587-1587. 

Onuk, T. (2000). Osmanlı’dan Günümüze Oyalar. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları. 

Ortaç, H. S. (1997). “Elâzığ İğne Oyaları”. Türkiye’de El Sanatları Geleneği ve Çağdaş Sanatlar İçindeki Yeri Sempozyumu. İzmir: Kültür Bakanlığı Yayınları. 

Soysaldı, A. (2020). “Gönen İğne Oyaları ve Oya Pazarı”, Folklor Akademi Dergisi, 3(4),159-172. 

Şenol, S. (2003). Balıkesir Boncuk Oyaları. İstanbul: Güngör Matbaacılık.